มาที่นี่ที่เดียว ได้อ่านบทความทางด้านการแพทย์ ภาษาไทย จากเกือบทุกโฮมเพจที่มีใน INTERNET
ถ้าที่นี่ขัดข้อง ไปที่นี่ก็ได้ครับ i.am/thaidoc หรือ hey.to/yimyam

ยาคุมกำเนิดฉุกเฉิน
(Emergency Contraceptives)

นงลักษณ์ สุขวาณิชย์ศิลป์


ยาคุมกำเนิดฉุกเฉินคืออะไร?

ยาคุมกำเนิดฉุกเฉิน หรือยาคุมกำเนิดภายหลังการร่วมเพศ มีชื่อเรียกต่างๆ กัน ได้แก่ postcoital pills, morning-after pills และ emergency contraceptives pills ใช้คุมกำเนิดในหญิงที่เสี่ยงต่อการตั้งครรภ์ที่ไม่พึงประสงค์ เช่น กรณีที่เกิดความผิดพลาดในการคุมกำเนิดด้วยวิธีอื่น (ถุงยางอนามัยเกิดขาดหรือรั่ว ลืมกินยาเม็ดคุมกำเนิด เป็นต้น) หรือมีการร่วมเพศผิดจารีตประเพณี (เช่น พ่อกับลูก) หรือ ถูกข่มขืน โดยเริ่มรับประทานยา ภายใน 72 ชั่วโมงหลังมีการร่วมเพศ

ตารางที่ 1 ยาคุมกำเนิดฉุกเฉินและขนาดที่ใช้รับประทาน +


Ethinyl estradiol + Ethinyl estradiol 100 มคก + Norgestrel
Norgestrel 1 มกa 2 ครั้ง ห่างกัน 12 ชม.
Ethinyl estradiol 2.5 มก. วันละ 2 ครั้ง นาน 5 วัน
Conjugaled estrogensวันละ 30 มก นาน 5 วัน
Estrone 5 มก วันละ 3 ครั้ง นาน 5 วัน
Diethylstillbestrol 25 มก วันละ 2 ครั้ง นาน 5 วัน
Levonorgestrel 0.75 มก 2 ครั้ง ห่างกัน 12 ชม
Danazol b 400 มก 2-3 ครั้ง (หรือ 800 มก 3 ครั้ง
หรือ 800-1200 มก 2 ครั้ง) ห่างกัน 12 ชม
Mifepristone 600 มก ครั้งเดียว

+ เริ่มรับประทานภายใน 72 ชั่วโมง หลังการร่วมเพศ
a คือ Yuzpe regimen ต่อมาใช้ Levonorgestrel แทน norgestrel (ตารางที่ 2)
b อยู่ระหว่างศึกษาหาขนาดยาที่เหมาะสม

ยาที่ใช้คุมกำเนิดฉุกเฉิน

ยาที่นำมาใช้มีมากมาย (ตารางที่ 1)1-3 ได้แก่

เอสโตรเจนและโปรเจสตินขนาดสูง อาจใช้ร่วมกันหรือใช้แต่ละชนิดเดี่ยวๆ1.2
Danazol เป็นแอนโดรเจนสังเคราะห์ ที่เป็นอนุพันธ์ ethisterone (ethinyl testosterone)3
Mifepristone เป็นสเตรอยด์สังเคราะห์ มีฤทธิ์แรงในการต้านโปรเจสเตอโรน นำมาใช้ร่วมกับ โปรสตาแกลนดินในการทำให้แท้งบุตร แต่ได้มีการศึกษา เพื่อนำมาใช้คุมกำเนิดฉุกเฉิน พบว่าให้ประสิทธิผลดี 3
Intrauterine devices (IUDs) เป็นการใส่ห่วงเพื่อคุมกำเนิดฉุกเฉิน โดยเริ่มใส่ห่วง ภายใน 5 วันหลังมีการร่วมเพศ แม้ไม่ใช่ยาแต่ขอนำมากล่าวด้วย

Yuzpe regimen คืออะไร ?

ในปี ค.ศ.1977 แพทย์ชาวแคนาดา ชื่อ Yuzpe 5 เป็นผู้ที่เริ่มนำเอสโตรเจนและโปรเจสตินมาใช้ร่วมกัน เพื่อคุมกำเนิดฉุกเฉิน โดยใช้ ethinyl estradiol 100 ไมโครกรัม ร่วมกับ dl-norgestrel 1 มิลลิกรัม เริ่มรับประทานภายใน 72 ชั่วโมง หลังการร่วมเพศ ให้ 2 ครั้งห่างกัน 12 ชั่วโมง ต่อมาได้ดัดแปลง โดยนำ levonorgestrel (ซึ่งมีฤทธิ์แรงกว่า dl-norgestre) มาใช้แทนโดยใช้ขนาดลดลง ในทางปฏิบัติได้นำเม็ดยาคุมกำเนิด ที่มีจำหน่ายทั่วไปมาใช้ โดยรับประทานในขนาดสูงขึ้น แต่ใช้เพียง 2 ครั้ง (ตารางที่ 2)2

ตารางที่ 2 ยาเม็ดคุมกำเนิดที่ให้ประสิทธิผล เท่าเทียมกับ Yuzpe regimen
(ดัดแปลงจากเอกสารอ้างอิงที่ 2)


ชื่อการค้า ส่วนประกอบ จำนวนเม็ดต่อ
1 ครั้ง +
Ovral 0.05 mg EE+0.05 mg norgestrel 2
Nordette 0.03 mg EE+0.15 mg LNG 4
Microgest
Microgynon
Rigevidon
Trinordiol 0.03 mg EE+0.125 mg LNG 4
Triquilar (เม็ดสีเหลือง)

EE = ethinyl estradiol, LNG = levonorgestrel
+ ต้องรับประทาน 2 ครั้ง โดยทิ้งช่วงห่าง 12 ชั่วโมง

ช่วงเวลาที่เริ่มใช้ยาคุมกำเนิดฉุกเฉิน

การจะเริ่มต้นรับประทานยาช่วงใดก็ตามภายใน 72 ชั่วโมงหลังการร่วมเพศ ล้วนให้ประสิทธิผลในการคุมกำเนิดพอๆ กัน 6 อย่างไรก็ตาม ควรคำนึงถึงการใช้ยาครั้งต่อไปด้วย เช่น ไม่ควรเริ่มรับประทานยาตอนบ่ายสามโมง เพราะการรับประทานครั้งต่อไปซึ่งต้องห่างกัน 12 ชั่วโมง จะตรงกับเวลาตีสาม จึงควรเลื่อนไปเริ่มเวลาหนึ่งหรือสองทุ่ม เป็นต้น
สำหรับ IUD ที่ใช้เพื่อการคุมกำเนิดฉุกเฉิน ให้เริ่มใส่ห่วงภายใน 5 วังหลังการร่วมเพศ

ประสิทธิผลของยาคุมกำเนิดฉุกเฉิน

โดยทั่วไปในการร่วมเพศหนึ่งครั้ง มีโอกาสตั้งครรภ์ 0-26% หากมีการใช้ยาเม็ดคุมกำเนิดฉุกเฉิน แบบ Yuzpe regimen อย่างถูกต้อง คือ เริ่มรับประทาน ภายใน 72 ชั่วโมงหลังการร่วมเพศ จะช่วยลดอัตราการตั้งครรภ์ ลงได้ประมาณ 75% 2,7,8 สำหรับการใช้ levonorgestrel อย่างเดียว ในขนาดรับประทาน 0.75 มิลลิกรัม 2 ครั้ง ห่างกัน 12 ชั่วโมง

ได้มีการศึกษาแบบ double-blind, randomized, multicenter เปรียบเทียบกับ Yuzpe regimen พบว่า การใช้ levonorgestrel อย่างเดียวให้ประสิทธิผลสูงกว่า คือมี relative risk 0.36 (95% confidence interval เท่ากับ 0.18-0.70) และป้องกันการตั้งครรภ์ได้ 85% (74-93%) เทียบกับ Yuzpe regimen ซึ่งป้องกันการตั้งครรภ์ได้ 57% (39-71%) และการใช้ levonorgestrel อย่างเดียว ยังทำให้เกิดคลื่นไส้และอาเจียนได้ต่ำกว่า 9 ส่วนการใช้ IUD ในการคุมกำเนิดฉุกเฉิน โดยเริ่มใส่ห่วงภายใน 5 วัน หลังการร่วมเพศ จะให้ประสิทธิผลสูงกว่า Yuzpe regimen คือคุมกำเนิดได้ถึง 90-99% 2,4 ทั้งนี้อาจเนื่องจากว่า ห่วงที่ใส่นั้นยังคงอยู่ต่อไปอีกนานกว่าจะนำออก (จัดเป็น long-term method)

ยาคุมกำเนิดฉุกเฉินออกฤทธิ์อย่างไร ?

กลไกการออกฤทธิ์ยังไม่ทราบชัดเจน แต่คาดว่า เอสโตรเจนและโปรเจสตินที่ใช้ร่วมกันตลอดจนยาชนิดอื่น อาจออกฤทธิ์โดยรบกวนการทำหน้าที่ตามปกติของรังไข่ รบกวนความพร้อมของชั้นบุโพรงมดลูก (endometrium) ที่จะรองรับไข่ที่ผสมแล้ว (fertilized ovum) ตลอดจนเร่งการเคลื่อนไหว ของท่อนำไข่ (fallopian tube) ทำให้ไข่ที่ผสมแล้วถึงมดลูกเร็วเกินไป ในขณะที่มดลูกยังเตรียมตัวไม่พร้อม ไข่ที่ผสมแล้วจึงไม่อาจฝังตัวได้ 1-3

สำหรับ IUD ก็เช่นเดียวกัน ออกฤทธิ์โดยก่อให้เกิด ปฏิกิริยาการอักเสบบริเวณชั้นบุโพรงมดลูก ทำให้ไม่เหมาะสม ต่อการฝังตัวของไข่ที่ผสมแล้ว นอกจากนี้ยังเร่งการเดินทางของไข่ ให้เคลื่อนผ่านท่อนำไข่ไปอย่างรวดเร็ว 2,4 (หาก IUD นั้นมีทองแดงเป็นส่วนประกอบด้วย ทองแดงยังอาจเป็นพิษต่อไข่ที่ผสมแล้ว)

การคุมกำเนิดฉุกเฉินออกฤทธิ์ต่างจาก การคุมกำเนิดโดยทั่วไปอย่างไร ?

การคุมกำเนิดโดยทั่วไปออกฤทธิ์ในขั้นตอน ก่อนเกิดการผสมระหว่างไข่กับตัวอสุจิ เช่น การยับยั้งการตกไข่ รบกวนการเคลื่อนที่ของตัวอสุจิโดยทำให้มูกปากมดลูกข้นหนืด เป็นพิษต่อตัวอสุจิ ตลอดจนปิดกั้นไม่ให้ตัวอสุจิเข้าไปสู่โพรงมดลูก เป็นต้น ส่วนการคุมกำเนิดฉุกเฉินจะออกฤทธิ์ในขั้นตอน หลังจากที่เกิดการผสมระหว่างไข่กับตัวอสุจิแล้ว ด้วยกลไกการออกฤทธิ์ที่กล่าวแล้วข้างต้น

การคุมกำเนิดฉุกเฉินเป็นการทำแท้งใช่หรือไม่ ?

การคุมกำเนิดฉุกเฉินตามวิธีที่กล่าวข้างต้น ออกฤทธิ์ต่อการทำหน้าที่ของรังไข่ ท่อนำไข่ และชั้นบุโพรงมดลูก จึงไม่ใช่เป็นการทำแท้งเนื่องจากไม่ได้มีผลกำจัด blastocyst ที่ฝังตัวเรียบร้อยแล้วให้หลุดออกไปจากโพรงมดลูก

อาการข้างเคียงของยาคุมกำเนิดฉุกเฉิน

อาการที่พบบ่อยเมื่อใช้ยาพวกเอสโตรเจนและโปรเจสติน ได้แก่ คลื่นไส้และอาเจียน ซึ่งอาจต้องให้การรักษา ด้วยยาระงับการอาเจียนร่วมด้วย (เช่น dimenhydrinate 50-100 มิลลิกรัม ทุก 4-6 ชั่วโมง หรือ promethazine 25 มิลลิกรัม ทุก 12 ชั่วโมง เป็นต้น) 2 อาการอื่นๆ ที่พบได้แก่ เจ็บเต้านม ปวดมวนในท้อง ปวดศีรษะและวิงเวียน อาการข้างเคียงต่างๆ มักเป็นชั่วคราวและหายไป ภายใน 24 ชั่วโมง ทั้งนี้เนื่องจากใช้ยาในระยะสั้น แม้จะใช้ในขนาดสูงก็ตาม

การใช้เอสโตรเจนและโปรเจสตินเพื่อคุมกำเนิดฉุกเฉินนี้ ไม่ก่อให้เกิดการรบกวนต่อ clotting factors หากเกิดผลเสียบ้าง ก็จะเป็นเพียงระยะสั้นๆ และจากผลการศึกษาทั้งแบบ cohort และ case-control พบว่าการใช้ฮอร์โมนร่วมดังกล่าว ไม่เพิ่มความเสี่ยงต่อ idiopathic venous thromboembolism เมื่อติดตามดูผลนานถึง 45 วัน 10

ปัญหาเกี่ยวกับการใช้ยาคุมกำเนิดฉุกเฉิน

การใช้ผิดวัตถุประสงค์ ยาเหล่านี้ใช้เฉพาะกรณีฉุกเฉินเท่านั้น แต่การที่ยานี้มีชื่อเรียกต่างๆ กัน เช่น postcoital pills และ morning-after pills ทำให้เกิดความเข้าใจผิด คิดว่าสามารถนำมาใช้ได้เป็นประจำภายหลังที่มีการร่วมเพศทุกครั้ง การใช้พร่ำเพรื่อก่อให้เกิดผลเสียต่อร่างกายได้หลายประการ

ปัญหาทางเพศ อาจมีการร่วมเพศ ที่ขาดการไตร่ตรองเพิ่มมากขึ้นในหมู่วัยรุ่น

การแพร่เชื้อที่ติดต่อทางเพศสัมพันธ์ เนื่องจากวิธีคุมกำเนิดฉุกเฉินไม่ได้ช่วยป้องกันโรคที่ติดต่อทางเพศสัมพันธ์ จึงต่างจากการใช้ถุงยางอนามัย อีกทั้งผู้ใช้บางรายเข้าใจผิดคิดว่า ยาช่วยป้องกันโรคดังกล่าวได้ จึงขาดความระมัดระวัง

การตั้งครรภ์ที่ไม่พึงประสงค์ เนื่องจากประสิทธิผล ของวิธีคุมกำเนิดฉุกเฉินนี้ด้วยกว่าวิธีคุมกำเนิดตามปกติ ที่ใช้ทั่วไปอย่างมาก หากใช้ผิดวัตถุประสงค์โดยใช้เป็นประจำ หลังการร่วมเพศทุกครั้ง ทำให้เสี่ยงต่อการตั้งครรภ์ได้สูงกว่า

"ด้วยเหตุนี้ บุคลากรทางการแพทย์ที่เกี่ยวข้อง ต้องให้คำปรึกษาแก่ผู้รับบริการเพื่อความเข้าใจที่ถูกต้อง เพื่อช่วยลดปัญหาต่างๆ ที่อาจเกิดขึ้นเหล่านี้"

เอกสารอ้างอิง

  1. Williams CL, Stancel GM. Estrogens and prodestins. In: Hardman JG, Limbird LE, Molinoff PB, Ruddon RW, Gillman AG, eds. Goodman and Gilman's the Pharmacological Basis of Therapeutics, 9th ed. New York: McGraw-Hill, 1996:1411-40.
  2. Klima CS. Emergency contraception for midwifery practice. J Nurse-Midwifery 1998; 43:182-9.
  3. Crain C, Greenhill V, Harbilas B et al, eds. Clinical Pharmacology: An Electronic Drug Reference and Teaching Guide. Gold Standard Multimedia, Inc 1998.
  4. Westley E. Emergency contraception: a global overview. J Am Med Womens Assoc 1998; 53(5 suppl 2):251-8, 237.
  5. Yuzpe AA, Lancee WJ. Ethinylestradiol and dl-norgestrel as a postcoital contraceptive. Fertil Steril 1977; 28:932-6.
  6. Trussell J, Roddriguez G, The Yuzpe regimen of emergency contraception: how long after the morning after. Obstet Gynecol 1996; 88:150-4.
  7. Trussell J, Roddriguez G, Ellertson C. New estimates of the effectiveness of the Yuzpe regimen of emergency contraception. Contraception 1998; 57:363-9.
  8. Schein AB. Pregnancy prevention using emergency contraception: efficacy, attiudes, and limitations to use. J Pediatr Adolesc Gynecol 1999; 12:3-9.
  9. Task Force on Postovulatory Methods of Fertility Regulation. Randomised controlled trial of levonorgestrel versus the Yuzpe regimen of combined oral contraceptives for emergency contraception. Lancet 1998; 352;428-33.
  10. Vasilakis C, Jick SS, Jick H. The risk of venous thromboembolism in users of postcoital contraceptive pills. Contraception 1999; 59:79-83.


[ BACK TO LIST]
main พบแพทย์ คอมพิวเตอร์ เรื่องบ้าน เรื่องรถ เรื่องกฏหมาย เรื่องของผู้บริโภค เรื่องเบาๆ คลายเครียด

มีปัญหาสุขภาพ ที่นี่มีคำตอบ ห้องสมุดE-LIB[ hey.to/yimyam ][ i.am/thaidoc ]

Best view with [IE3.02][NETSCAPE 4.05][OPERA 3.21]resolution 800x600