โรคนี้มีความสำคัญมากสำหรับประเทศไทย โดยเฉพาะเด็กไทย
เพราะเป็นโรคที่มีพาหะนำโรคในประเทศเราถึงร้อยละ 30-40 คือประมาณ 20 ล้านคน
ที่มีโรคซ่อนอยู่ เมื่อพาหะแต่งงานกันและพบยีนผิดปกติร่วมกัน ก็อาจมีลูกที่เกิดโรคนี้ได้
ซึ่งประมาณการณ์ว่าจะมีคนไทยเป็นมากถึง 500,000 คน โรคนี้ทำให้เกิดโลหิตจาง (Anemia)
โดยเป็นกรรมพันธุ์ของการสร้างฮีโมโกลบิน ซึ่งมีสีแดงและนำออกซิเจนไปเลี้ยงร่างกายส่วนต่างๆ
ยีนทาลัสซีเมียที่เรารู้จักกันในชื่อดีเอนเอ ซึ่งอาจก่อเกิดโรคอื่นๆ
แล้วแต่ว่ายีนนั้นจะควบคุมเกี่ยวกับหน้าที่อะไรในร่างกายมนุษย์
กลุ่มพาหะ คือ ผู้ที่มียีนซ่อนอยู่ อาจจะมีลักษณะปกติทุกอย่าง หน้าตางดงามหรือหล่อเหลาเอาการ
ต้องตรวจด้วยวิธีพิเศษจึงจะบอกได้ และสามารถ่ายทอดสู่ลูกได้ด้วย
กลุ่มเป็นโรค จะแสดงอาการแตกต่างกัน มากน้อยแล้วแต่ชนิดของทาลัสซีเมียซึ่งมีหลายรูปแบบ
ทั้งแอลฟา-ทาลัสซีเมีย และเบต้า-ทาลัสซีเมีย ซึ่งทั้ง 2 แบบมีมากมายหลายชนิด
ถ้าคู่สมรสทราบประวัติครอบครัวของตนเองว่ามีโรคซีด โลหิตจาง หรือเลือดจางทาลัสซีเมีย
ในครอบครัวหรือญาติพี่น้อง ญาติโยม ลูก หลาน ก็ควรจะตรวจดูก่อนแต่งงาน
ถ้ามีครรภ์ควรปรึกษาสูติแพทย์ล่วงหน้า เพื่อเตรียมการตรวจพิเศษ
หากบุตรในครรภ์เป็นภาวะนี้ต้องพิจารณาเป็นรายๆ ไป
ถ้าพ่อและแม่เป็นพาหะนำโรคของยีนเดียวกัน ลูกทุกคนก็มีโอกาสเสี่ยงพอๆ กันในแต่ละครั้งของการตั้งครรภ์
ทุกครรภ์จะมีความเสี่ยงเป็นโรคเท่ากับ 1 ใน 4 บางรายโชคไม่ดีมีลูก 5 คน เป็นทุกคนเลย
บางครอบครัวมีลูกเป็นพาหะไม่แสดงโรค แต่นำโรคสู่รุ่นหลานต่อไปได้
เด็กๆ ที่เป็นโรคนี้มีตั้งแต่อาการน้อย แค่ซีดเล็กน้อยไปจนถึงซีดมาก ตัวเตี้ย ป่วยบ่อย หน้าตาผิดปกติ
เช่น โหนกแก้มสูง จมูกแฟบ ตับโต ม้ามโต กระดูกเปราะหักง่าย ตัวเตี้ย แคระแกร็นไม่เติบโตตามอายุ
บางรายต้องให้เลือดบ่อยๆ เพราะเด็กซีดมาก ทำให้มีธาตุเหล็กสะสมเกินจนเกิดผิวดำคล้ำ ตับแข็ง โรคเบาหวาน
และหัวใจล้มเหลว บางรายมีนิ่วในถุงน้ำดี
บางชนิดของทาลัสซีเมียมีอาการน้อย ซีดน้อย อาจมีผิวเหลืองบ้าง ทำให้เข้าใจผิดว่าเป็นโรคตับหรือดีซ่าน
ถ้ามีโรคติดเชื้อและมีไข้จะซีดอย่างรวดเร็วจนหัวใจวายได้
การดูแลรักษา
- ปฏิบัติตัวให้มีสุขลักษณะที่ดี ทำตามคำแนะนำของแพทย์และพยาบาล ดูแลความสะอาดของร่างกาย
ดูแลสุขภาพฟัน พักผ่อนเพียงพอ
- ออกกำลังกายพอควร อย่าหักโหม เนื่องจากอาจมีกระดูกหักง่ายเพราะบางอยู่แล้ว
- กินอาหารมีคุณภาพ มีโปรตีนสูง เช่น เนื้อสัตว์ต่างๆ ไข่ นม และอาหารที่มี โฟเลต (Folate)
ช่วยการสร้างเม็ดเลือดแดง ได้แก่ ผักสดต่างๆ อย่ากินอาหารที่มีธาตุเหล็กสูง เช่น เลือดหมู
เลือดเป็ด เลือดไก่ หรือตับ เพราะจะทำให้ธาตุเหล็กสะสมมากไป ส่วนน้ำชา
และเต้าหู้จะช่วยลดการดูดซึมเหล็กจากอาหารได้
- ไม่ควรซื้อยาบำรุงที่มีธาตุเหล็กมากิน จะทำให้มีธาตุเหล็กมากเกินไป
เพราะตัวเองมีเม็ดเลือดแดงที่อายุสั้น เวลาสบายตัวก็มีเหล็กคั่งค้าง
บทบาทแพทย์
แพทย์จะดูแลใกล้ชิด ถ้าซีดจะมีการให้เลือด 2 แบบ
1. ให้แบบประคับประคอง (Low Transfusion) เพื่อเพิ่มระดับฮีโมโกลบินไว้ในระดับหนึ่ง
ไม่ให้เด็กอ่อนเพลียจากการขาดออกซิเจน ซึ่งจะทำให้เด็กไม่เติบโต
2. การให้เลือดจนหายซีด (High Transfusion) ระดับฮีโมโกลบินสูงใกล้เคียงคนปกติ
ซึ่งอาจต้องให้เลือดทุกสัปดาห์ 2-3 ครั้ง จนระดับฮีโมโกลบินอยู่ในเกณฑ์ดี และต่อไปจะให้สม่ำเสมอทุก 2-3 สัปดาห์
ภายใต้การควบคุมของแพทย์ ถ้าให้ตั้งแต่อายุน้อยในเด็กที่เป็นชนิดรุนแรง จะป้องกันการเปลี่ยนแปลงของใบหน้าเด็ก
เขาจะเติบโตมีรูปร่างแข็งแรงดี หน้าตาดี ตัวไม่เตี้ย ตับและม้ามไม่โต แพทย์จะพิจารณาเป็นรายๆ
โดยระมัดระวังผลแทรกซ้อนจากการให้เลือดบ่อยและจะต้องให้ยาขับเหล็ก
ซึ่งอาจสะสมได้จากการให้เลือดบ่อยครั้ง
นอกจากการให้เลือดดังกล่าว บางรายที่มีอาการม้ามโตมากจนต้องให้เลือดถี่ๆ
จากการที่เม็ดเลือดแดงถูกทำลายในม้ามมาก ต้องตัดม้ามออกแต่จะมีการป้องกันการติดเชื้อที่อาจมีตามมาด้วย
สมัยนี้มีเทคโนโลยีใหม่ ให้ความหวังกับโรคนี้มากขึ้น โดยการปลูกถ่ายเซลล์ต้นกำเนิดของเม็ดเลือด
ซึ่งนำมาใช้ในประเทศไทยแล้วประสบความสำเร็จ เช่นเดียวกับการปลูกถ่ายไขกระดูก
ซึ่งทำสำเร็จในประเทศไทยแล้วหลายราย เด็กๆ ก็เจริญเติบโตปกติเหมือนเด็กธรรมดา
โดยหลักการคือ นำไขกระดูกมาจากพี่น้องในพ่อแม่เดียวกัน (ต่างเพศก็ใช้ได้)
นำมาตรวจความเหมาะสมทางการแพทย์หลายประการ และดำเนินการสำเร็จช่วยเหลือไปหลายครอบครัวแล้ว
จึงนับว่าการแพทย์ไทยมีความเจริญก้าวหน้าทัดเทียมต่างประเทศ
รายงานเมื่อเดือนพฤษภาคม 2543 โรงพยาบาลศิริราช ทำการปลูกถ่ายไขกระดูกรักษาโรคนี้ในเด็กรวม 38 ราย
หายจากโรค 31 ราย กลับเป็น 4 ราย และเสียชีวิตจากโรคติดเชื้อ 3 ราย ส่วนการรักษาโดยใช้เลือดสายสะดือจากน้องมาช่วยพี่
ทำไป 11 ราย ได้ผลดีจนผู้ป่วยหายจากโรค 6 ราย กลับมาเป็น 3 ราย และถึงแก่กรรม 2 ราย ซึ่งค่าใช้จ่ายการปลูกถ่ายไขกระดูก
และการปลูกถ่ายเลือดสายสะดือใกล้เคียงกันคือ 200,000-400,000 บาทต่อราย
นอกจากนี้ยังมีเทคโนโลยีทันสมัยล่าสุดคือการเปลี่ยนยีน ซึ่งกำลังดำเนินการวิจัยอยู่ว่า
ในอนาคตอันใกล้เราจะใช้วิธีนี้รักษาโรคพันธุกรรมได้หลายโรครวมทั้งทาลัสซีเมียด้วย
นับเป็นความหวังใหม่ของโรคนี้
การตรวจวินิจฉัยทารกในครรภ์
สำหรับคู่สมรสที่มีความเสี่ยงควรปรึกษาสูติแพทย์และวางแผนการตรวจไว้ตั้งแต่ก่อนตั้งครรภ์
เนื่องจากเฉพาะเบตา-ทาลัสซีเมียในประเทศไทยมีประมาณ 30 ชนิด จึงมีความละเอียดอ่อนในการวินิจฉัยยีนเหล่านี้
ซึ่งสูติแพทย์ผู้ชำนาญร่วมทีมกับแพทย์โลหิตวิทยาและกุมารแพทย์จะเป็นผู้ดูแลท่านต่อไป
ขอขอบคุณ ศ.พญ.วรวรรณ ตันไพจิตร หน่วยโลหิตวิทยา ภาควิชากุมารเวชศาสตร์
คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล และมูลนิธิโลหิตจางธาลัสซีเมียแห่งประเทศไทย
ที่กรุณาให้เอกสารข้อมูลที่มีประโยชน์ยิ่งสำหรับผู้อ่าน ซึ่งถ้าท่านสนใจ โปรดติดต่อสอบถามเพิ่มเติมได้ที่
มูลนิธิโลหิตจางธาลัสซีเมียแห่งประเทศไทย ภาควิชากุมารเวชศาสตร์ โรงพยาบาลศิริราช
เลขที่ 2 ถนนพรานนก เขตบางกอกน้อย กรุงเทพฯ 10700 โทรศัพท์ 0 2419 8329, 0 2412 9758
โทรสาร 0 2412 9785 E-mail:[email protected]
(update 9 ธันวาคม 2004)
[ ที่มา..
นิตยสารรักลูก ปีที่ 21 ฉบับที่ 247 สิงหาคม 2546 ]
|